Küresel tarım sektörüne ayrılan kamu kaynakları büyümeye devam ederken gıda fiyatları üzerindeki baskı gündemdeki yerini koruyor. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'nün (OECD) Tarımsal Politikaların İzlenmesi ve Değerlendirilmesi raporunda, tarımsal desteklerin büyüklüğü kadar bu kaynakların nasıl kullanıldığının da önem taşıdığına dikkat çekildi.
Mısır ve Peru'nun ilk kez değerlendirmeye alındığı, toplam 56 ülkeyi kapsayan rapora göre, 2025 yılında küresel tarıma sağlanan destekler 950 milyar doların üzerine çıktı. Tarımsal desteklerin üretim değerine oranı ise 2023 yılında yüzde 17,6 iken 2025'te yüzde 19,1'e yükseldi.
Tarımsal desteklerde yıllardır süren eğilim değişti
OECD verileri, tarımsal desteklerin üretim değerine oranında uzun süredir görülen gerilemenin tersine döndüğünü gösterdi.
Gelişmekte olan ülkelerde destek artışının önemli bölümü piyasa fiyatlarına müdahale eden uygulamalardan kaynaklandı. OECD üyesi ülkelerde ise doğal afetler ve olağanüstü koşullar nedeniyle çiftçilere yapılan bütçe ödemeleri öne çıktı.
Raporda, fiyatları doğrudan etkileyen desteklerin üreticilerin piyasa koşullarına uyum sağlamasını güçleştirebildiği belirtildi.
Çiftçilere yılda ortalama 661 milyar dolar aktarıldı
İncelenen ülkelerde 2023-2025 döneminde bireysel tarım üreticilerine sağlanan desteklerin yıllık ortalaması 661 milyar dolar olarak hesaplandı.
Ancak desteklerin ülkeler arasındaki dağılımında önemli farklılıklar görüldü. Özellikle gelişmekte olan ekonomilerde iç piyasa fiyatlarını uluslararası fiyatlardan farklılaştıran politikaların daha yaygın kullanıldığına dikkat çekildi.
OECD, bu tür müdahalelerin tarımsal üretimin değişen koşullara uyumunu zorlaştırabileceği ve sektörün ekonomik dalgalanmalara karşı dayanıklılığını azaltabileceği değerlendirmesinde bulundu.
Çiftçiye verilen destek neden gıdayı ucuzlatmıyor?
Raporun dikkat çeken sonuçlarından biri, bazı tarımsal desteklerin tüketici fiyatlarına etkisi oldu.
Üretimi korumak ve çiftçilerin gelirlerini desteklemek amacıyla uygulanan bazı politikaların, tarım ürünlerinin iç piyasadaki fiyatlarını dünya piyasalarının üzerine taşıdığı belirtildi.
Bu durum, üreticilere destek sağlanırken tüketicilerin aynı ürünlere daha yüksek bedel ödemesine yol açabiliyor.
OECD'ye göre 2023-2025 döneminde tarım sektörüne aktarılan toplam desteklerin yaklaşık yarısı, üretim ve ticaret dengelerini bozma potansiyeli yüksek uygulamalardan oluştu.
Buğday, un ve ekmek maliyetleri açısından da önemli
Tarımsal destekleme politikaları, buğday ve diğer temel tarım ürünlerinin fiyatları üzerinden un ve ekmek üretim zincirini de yakından ilgilendiriyor.
Buğdayın üretim maliyeti, piyasadaki fiyatı ve tedarik koşulları, un sanayicilerinin hammadde giderlerini etkileyen başlıca unsurlar arasında bulunuyor. Un fiyatlarındaki değişim ise fırınların üretim maliyetlerine yansıyabiliyor.
Bu nedenle tarımsal desteklerin yalnızca üretici gelirlerini artırmaya değil, verimliliği geliştirmeye ve hammadde piyasalarında istikrar sağlamaya da yönelmesi önem taşıyor.
OECD'nin değerlendirmeleri, tarımda kullanılan kamu kaynaklarının üretimden nihai tüketiciye uzanan gıda zinciri üzerindeki etkilerinin birlikte ele alınması gerektiğini gösteriyor.
Tarımsal araştırma ve altyapıya ayrılan kaynaklar yetersiz
Raporda, tarımsal üretimin uzun vadeli gelişimini destekleyen kamu yatırımlarının sektörün ihtiyaçlarına yeterince karşılık veremediği belirtildi.
Tarımsal altyapı, araştırma-geliştirme, yenilikçi teknolojiler ve üreticilere sunulan genel hizmetler için 2023-2025 döneminde yıllık ortalama 118 milyar dolar harcandı.
OECD, tarımın iklim değişikliği, ekonomik dalgalanmalar ve tedarik sorunları karşısında daha dayanıklı hâle gelmesi için bu alanlara ayrılan kaynakların artırılması gerektiğini vurguladı.
Hürmüz Boğazı ve doğal afetler maliyet baskısını artırdı
Küresel tarım piyasalarını etkileyen gelişmelere de yer verilen raporda, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının tarımsal girdilerin tedarikinde ve maliyetlerinde ek baskı oluşturduğu ifade edildi.
Aşırı hava olayları ve doğal afetler de ülkelerin tarım politikalarını yeniden şekillendirmesine neden oldu. Rapora göre 2025-2026 döneminde bu tür olaylara karşı 30'dan fazla acil politika müdahalesi gerçekleştirildi.
Artan riskler karşısında kısa vadeli önlemler yerine üretim kapasitesini ve sektörün dayanıklılığını güçlendiren uzun vadeli politikalara ihtiyaç duyulduğu kaydedildi.
OECD'den destekleme politikalarında değişim çağrısı
OECD, tarım sektörüne ayrılan kaynakların daha etkili kullanılabilmesi için mevcut destekleme yöntemlerinin gözden geçirilmesini önerdi.
Raporda, üretim miktarına ve piyasa fiyatlarına bağlı destekler yerine daha hedefli uygulamalara ağırlık verilmesi gerektiği belirtildi.
Araştırma-geliştirme, tarımsal altyapı, bilgi sistemleri ve risk yönetimi yatırımlarının artırılması da öneriler arasında yer aldı.
Küresel tarıma aktarılan kaynaklar rekor seviyeye ulaşırken raporun ortaya koyduğu temel sorun değişmedi: Tarıma verilen desteğin büyümesi, tek başına gıda fiyatlarının düşmesini sağlamıyor. Desteklerin üretim verimliliğine, piyasa koşullarına ve tüketici fiyatlarına nasıl yansıdığı belirleyici olmaya devam ediyor.
